Ontdek Jerevan: Waar Sovjetbeton en Armeense traditie elkaar ontmoeten

Jerevan, de hoofdstad van Armenië, is een stad met een geheel eigen karakter. De stad valt te herkennen aan haar ruime straten, monumentale Sovjetarchitectuur en pleinen die schitteren in het warme roze van het lokale tufsteen, een vulkanisch gesteente dat overal in het centrum terugkeert. Tijdens de ‘Kerst in de Kaukasus – Armenië’ reis van Eastpackers, met 17 en 19 december 2025 als vertrekdata, kun je Jerevan zelf ontdekken en kom je meer te weten over de bijzondere architectonische mix, met elementen uit zowel de rijke Armeense geschiedenis als de centrale planning van de Sovjetperiode.

In 1920 werd Armenië onderdeel van de Sovjet-Unie en moest de hoofdstad uitgroeien tot het centrum van de nieuwe republiek. Jerevan was op dat moment nog een bescheiden stadje met amper 30.000 inwoners. Om daar verandering in te brengen, werd in 1923 de gerenommeerde architect Alexander Tamanian aangesteld. Hij had in Sint-Petersburg een klassieke opleiding gevolgd en in het tsaristische rijk al indrukwekkende gebouwen ontworpen.

Tamanian kreeg de opdracht om Jerevan nagenoeg vanaf de grond opnieuw vorm te geven. Zijn stedenbouwkundig plan uit 1924 was overzichtelijk en ambitieus, met brede boulevards, symmetrische pleinen en een structuur die vanuit één centraal punt de stad liet uitwaaieren. Wat zijn ontwerp bijzonder maakte, was dat hij zich niet alleen richtte op de stad zelf, maar ook op wat daarbuiten lag. Centraal in zijn visie stond de berg Ararat—de heilige berg van Armenië, zichtbaar aan de horizon in het zuidwesten.

Hoewel Ararat al sinds het begin van de jaren twintig net buiten de landsgrenzen ligt, aan de Turkse kant, blijft de berg diep geworteld in het Armeense bewustzijn. Hij prijkt op het nationale wapen, op bankbiljetten, in poëzie en volksliederen. Op heldere dagen is de dubbele top van Ararat nog altijd goed zichtbaar vanuit hoger gelegen plekken in de stad. Om dat zicht te behouden, ontwierp Tamanian Jerevan volgens het principe van “zonnestralen”: brede lanen die als stralen uit het centrum vertrekken, telkens gericht op de berg. Zo bleef Ararat, ondanks de afstand en het verlies, het vaste baken van de hoofdstad.

De Ararat gezien vanuit Yerevan

Tamanian wilde van Jerevan een hoofdstad maken die modern was, maar onmiskenbaar Armeens bleef. Daarbij koos hij bewust voor lokale materialen, vooral de roze tufsteen die de stad haar karakteristieke kleur geeft. In decoraties en gevels verwerkte hij vormtaal en symboliek uit de middeleeuwse Armeense architectuur. Zijn bekendste werk is het Regeringsgebouw aan het huidige Plein van de Republiek, een monumentaal halfrond gebouw met bogen, reliëfs en een klokkentoren. Hoewel Tamanian in 1936 overleed, voordat de bouw voltooid was, volgden de architecten die het project overnamen zijn ontwerpen nauwgezet, waardoor het gebouw geldt als hét toonbeeld van Tamanians invloed op Jerevan.

Een ander opvallend project van Tamanian is het Nationale Opera- en Ballettheater, waarvan de bouw begon in 1930. Hij ontwierp het als cultureel middelpunt van de stad, met ronde vormen, open zuilengalerijen en gevels van roze tufsteen. Hoewel hij de voltooiing in 1940 niet meer meemaakte, maakte hij de eerste voorstelling in 1933 nog wel mee, die werd opgevoerd terwijl het gebouw nog in aanbouw was. Direct naast het theater liet hij het Zwanenmeer aanleggen, een kunstmatige vijver met wandelpaden en groen, bedoeld als rustpunt in het stedelijke leven. In de Sovjettijd werd het Zwanenmeer ’s winters soms gebruikt als schaatsbaan; tegenwoordig is het vooral ’s zomers een populaire ontmoetingsplek met terrasjes en openluchtevenementen.

In de jaren 30 en 40 groeide Jerevan verder volgens de lijnen die Tamanian had uitgezet. Brede boulevards, monumentale pleinen en gebouwen met Armeense details bepaalden het stadsbeeld. Maar vanaf de jaren 50 veranderde het Sovjetbeleid ingrijpend. De aandacht verschoof van monumentale stadsplanning naar snelle, grootschalige woningbouw.

Door de snel groeiende bevolking en de oplopende woningnood kreeg massaproductie de voorkeur boven esthetiek. In plaats van handgesneden tufsteen verschenen nu gestandaardiseerde woonblokken van gewapend beton, met strakke lijnen, platte gevels en zo weinig mogelijk versiering.

Toch behield Jerevan ook deze in deze nieuwe fase haar eigen gezicht. Lokale architecten verwerkten nog altijd typische materialen zoals tufsteen en basalt in de gevels, en voegden subtiele decoraties en symbolen toe die aansloten bij de Armeense bouwtraditie. Zo bleef de stedelijke identiteit van Jerevan behouden, zelfs binnen de strakke kaders van het Sovjetmodernisme.

Een goed voorbeeld van Armeense Sovjetarchitectuur is de Cascade, een monumentale trappenstructuur met 572 treden die het centrum van Jerevan verbindt met het hoger gelegen Overwinningspark. De bouw begon in de jaren 70 onder leiding van stadsarchitect Jim Torosyan, gebaseerd op een stedenbouwkundig idee uit het oorspronkelijke plan van Alexander Tamanian. De Cascade combineert late Sovjetarchitectuur met Armeense beeldhouwwerken en fonteinen. Onder de trappen loopt een lange roltrap langs tentoonstellingsruimtes. Op heldere dagen bieden de terrassen uitzicht op de berg Ararat, al wordt dat zicht steeds vaker belemmerd door nieuwe hoogbouw – iets wat Tamanian juist wilde voorkomen.

Alexander Tamanian, met op de achtergrond de Cascade

Een hedendaags toonbeeld van de Armeense brutalistische stijl is metrostation Yeritasardakan, geopend in 1981, samen met de rest van de metro van Jerevan. Het station valt op door zijn schuine cilindervorm aan de oppervlakte, gemaakt van ruw beton. Binnen vind je geometrische patronen, donkere kleuren en een bijna futuristische sfeer.

Image by: Armineaghayan/Wikimedia Commons

De Armeense interpretatie van Sovjetarchitectuur levert Jerevan een uniek karakter op. Grote monumenten en brutalistisch beton krijgen een warme uitstraling door het gebruik van lokale steen en traditionele details. Jerevan combineert zo op een bijzondere manier de Armeense identiteit met de nalatenschap van de Sovjetunie. Wil je deze fascinerende stad zelf bezoeken? Meld je dan aan voor de ‘Kerst in de Kaukasus – Armenië’ rondreis van Eastpackers, met vertrek op 17 en 19 december 2025.